Nhận thức của người dùng - mắt xích quan trọng trong bảo vệ giao dịch ngân hàng số
Sự phát triển nhanh của công nghệ số đang làm thay đổi căn bản cách thức người dân tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính. Theo bà Phạm Châu Loan, Phó trưởng Phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Vietcombank, các nền tảng ngân hàng số hiện cho phép khách hàng thực hiện hầu hết các dịch vụ tài chính trực tuyến, từ chuyển tiền, thanh toán hóa đơn đến quản lý tài khoản. Đến nay, hơn 95% giao dịch của ngân hàng được thực hiện trên các nền tảng số, trong khi số lượng giao dịch rút tiền tại ATM có xu hướng giảm dần qua từng năm cho thấy ngân hàng số đã trở thành kênh giao dịch chủ đạo của khách hàng.
Tuy nhiên, sự phổ biến của giao dịch số cũng đồng nghĩa với việc rủi ro gia tăng khi các giao dịch diễn ra với tốc độ rất nhanh và quy mô lớn. Chỉ một thao tác sai hoặc một lỗ hổng bảo mật nhỏ cũng có thể dẫn đến thiệt hại đáng kể về tài sản.
Thực tế cho thấy các hành vi lừa đảo tài chính trên môi trường số đang gia tăng nhanh chóng. Theo Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh, Trinh sát Đội Hình sự đặc nhiệm, Phòng PC02 Công an TP.HCM, cùng với các loại tội phạm truyền thống, tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng đang xuất hiện với nhiều thủ đoạn tinh vi. Một số hình thức phổ biến hiện nay có thể kể đến như lừa bán các gói du lịch giá rẻ để thu hút người mua; giả mạo người quen thông qua các cuộc gọi video sử dụng công nghệ deepfake; gửi tin nhắn giả mạo thương hiệu để đánh cắp thông tin cá nhân hoặc dụ người dùng truy cập các đường link độc hại.
Ngoài ra, các đối tượng lừa đảo cũng thường khai thác tâm lý mong muốn kiếm tiền nhanh của nhiều người để thực hiện các chiêu trò đầu tư tài chính hoặc tuyển cộng tác viên trực tuyến với mức thu nhập hấp dẫn. Một số trường hợp còn giả danh cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc tòa án để gọi điện đe dọa nạn nhân và yêu cầu chuyển tiền nhằm “phục vụ điều tra”. Bên cạnh đó, nhiều hình thức lừa đảo khác cũng xuất hiện như đánh cắp thông tin căn cước công dân để vay tín dụng, giả vờ chuyển nhầm tiền rồi yêu cầu hoàn trả, cung cấp dịch vụ lấy lại tài khoản mạng xã hội hoặc lợi dụng các mối quan hệ tình cảm để dụ dỗ chuyển tiền.
Luật sư Lê Trung Phát, Giám đốc Hãng luật Lê Trung Phát cho rằng, sự phát triển của công nghệ đã tạo ra một không gian mới cho các hành vi phạm tội. Nếu trước đây các giao dịch trực tuyến chủ yếu diễn ra trên website thì hiện nay người dùng có thể tiếp cận và giao dịch thông qua nhiều nền tảng khác nhau như mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hay các nền tảng thương mại điện tử. Một thực tế đáng lưu ý là trong nhiều vụ việc, đối tượng lừa đảo đã có sẵn thông tin tài khoản và chỉ cần nạn nhân thực hiện bước xác nhận cuối cùng như nhập mã OTP hoặc xác thực sinh trắc học. Khi thao tác này được thực hiện, giao dịch chuyển tiền có thể hoàn tất gần như ngay lập tức.
Trước những rủi ro ngày càng gia tăng, các ngân hàng đang đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ bảo mật nhằm tăng cường an toàn cho giao dịch số. Theo đại diện Vietcombank, ngân hàng đã triển khai hệ thống giám sát an ninh mạng hoạt động 24/7 để theo dõi các giao dịch theo thời gian thực và phát hiện dấu hiệu bất thường. Các công nghệ trí tuệ nhân tạo và máy học cũng được ứng dụng trong hệ thống phát hiện gian lận và phòng chống rửa tiền. Bên cạnh đó, nhiều lớp bảo vệ được thiết lập trong giao dịch số như xác thực đa lớp với mật khẩu, OTP và sinh trắc học; cảnh báo khi chuyển tiền đến tài khoản có dấu hiệu rủi ro; hoặc cảnh báo khi thiết bị truy cập không an toàn.
Hệ thống ngân hàng cũng đang phối hợp với các cơ quan chức năng xây dựng cơ sở dữ liệu tài khoản nghi ngờ gian lận nhằm tăng khả năng cảnh báo sớm và giảm thiểu rủi ro cho khách hàng. Các ngân hàng thường xuyên cập nhật cảnh báo về các hình thức lừa đảo mới, đồng thời hướng dẫn khách hàng những nguyên tắc cơ bản khi giao dịch trực tuyến.
Các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh giao dịch số phát triển nhanh, việc chỉ phản ứng khi sự cố xảy ra không còn phù hợp. Thay vào đó, cần chuyển sang tư duy quản trị rủi ro chủ động ngay từ đầu. Theo TS. Võ Tiến Lộc (Phó trưởng khoa Kế toán - Tài chính, Trường Đại học Văn Hiến), xã hội cần nhận diện các nguy cơ sớm hơn, thiết lập cơ chế kiểm soát và giảm thiểu rủi ro ngay từ khâu đầu của giao dịch. Điều này đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống tài chính, cơ quan quản lý và chính người sử dụng dịch vụ. Đặc biệt, nâng cao nhận thức của người dùng được xem là yếu tố then chốt. Người dân cần thận trọng khi nhận các cuộc gọi hoặc tin nhắn yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, mã OTP hoặc chuyển tiền. Đồng thời cần xác minh thông tin qua các kênh chính thức trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào.
Trong bối cảnh ngân hàng số ngày càng phát triển, việc xây dựng một môi trường giao dịch an toàn không chỉ là trách nhiệm của riêng hệ thống ngân hàng mà còn là nỗ lực chung của toàn xã hội. Khi công nghệ tài chính tiếp tục mở rộng, việc nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tài sản của người dân và duy trì niềm tin vào hệ thống tài chính số.
