Phòng, chống gian lận tài chính - ngân hàng cần chuyển từ phòng thủ bị động sang chủ động nhận diện rủi ro

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Thanh Sơn, Giám đốc Trung tâm Đào tạo, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, gian lận tài chính - ngân hàng đang trở thành một trong những vấn đề cấp thiết, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chủ thể trong hệ sinh thái tài chính.

Theo ông Sơn, hội thảo được tổ chức nhằm tạo diễn đàn kết nối chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn và giới thiệu các giải pháp phòng, chống gian lận, qua đó góp phần hình thành hệ sinh thái phòng, chống tội phạm tài chính hiệu quả hơn.

“Chuyển đổi số mở ra nhiều cơ hội nhưng đồng thời cũng kéo theo những rủi ro mới. Gian lận là vấn đề không thể tách rời khỏi quá trình phát triển của ngân hàng số và thanh toán số. Đáng chú ý, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến các phương thức tấn công trên không gian mạng ngày càng tinh vi, biến hóa khó lường”, ông Sơn nhận định.

Trong bối cảnh đó, công nghệ được xem là một trong những trụ cột quan trọng của công tác phòng, chống gian lận. Tuy nhiên, theo ông Sơn, công nghệ không thể là “hàng rào” duy nhất. Hiệu quả kiểm soát rủi ro còn phụ thuộc vào con người, quy trình nghiệp vụ và năng lực kiểm soát nội bộ của mỗi tổ chức.

Theo đại diện VNBA, hội thảo không chỉ là diễn đàn cập nhật thông tin mà còn tạo không gian kết nối, chia sẻ kinh nghiệm về nhận diện, cảnh báo và phòng ngừa gian lận trong thanh toán số, bảo vệ danh tính khách hàng và ứng dụng dữ liệu, AI. Trước phương thức gian lận ngày càng tinh vi, ngân hàng cần chuyển từ xử lý sau khi xảy ra sang chủ động nhận diện, cảnh báo và phòng ngừa rủi ro dựa trên dữ liệu. Cùng với đầu tư công nghệ, cần nâng cao năng lực con người, hoàn thiện quy trình và tăng cường phối hợp giữa các bộ phận liên quan.

Từ số hóa đến xây dựng hệ sinh thái ngân hàng kết nối

Mở đầu tham luận của hội thảo, ông Imran Vilcassim, Giám đốc Thương mại Toàn cầu phụ trách mảng Ngân hàng số tại BPC, tập trung phân tích những thay đổi của ngành ngân hàng Việt Nam trước sự phát triển nhanh của ngân hàng số, thanh toán thời gian thực và hệ sinh thái tài chính số. Theo ông Imran Vilcassim, số hóa không còn là lợi thế khác biệt của riêng một ngân hàng. Khi tỷ trọng giao dịch số tại nhiều ngân hàng đã ở mức rất cao, lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn tiếp theo sẽ nằm ở khả năng khai thác nền tảng số để tạo ra những trải nghiệm và giá trị mới cho khách hàng.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, các giao dịch không tiền mặt tại Việt Nam đạt khoảng 15 tỷ giao dịch, tăng 34,8%. Những con số này cho thấy hạ tầng số đã trở thành nền tảng quan trọng của hoạt động ngân hàng và thanh toán. Tuy nhiên, bài toán tiếp theo không đơn thuần là số hóa thêm bao nhiêu dịch vụ, mà là ngân hàng có thể tạo ra giá trị gì trên nền tảng đã được số hóa.

Theo ông Imran Vilcassim, kết nối ngân hàng cần vượt ra ngoài tích hợp hệ thống, hướng tới hệ sinh thái tài chính - thương mại liền mạch, kết nối ngân hàng với thương mại điện tử, thanh toán và các đối tác, đồng thời mở rộng sang thanh toán xuyên biên giới. Để đáp ứng yêu cầu này, kiến trúc ngân hàng cần đa lớp, linh hoạt, vừa tối ưu trải nghiệm khách hàng vừa thích ứng nhanh với sự thay đổi của thị trường.

Gian lận ngày càng có tổ chức, mang tính "công nghiệp hóa"

Từ câu chuyện phát triển hệ sinh thái số, bà Dita Mustika, Chuyên gia tư vấn tiền bán hàng khu vực châu Á - Thái Bình Dương (APAC) tại BPC, chuyển trọng tâm sang mặt trái của quá trình này: sự gia tăng và biến đổi của gian lận trong môi trường thanh toán số.

Theo bà Dita, gian lận số đang chuyển từ các thủ đoạn đơn lẻ sang mạng lưới có tổ chức, kết hợp giả mạo danh tính, thao túng tâm lý, chuyển tiền qua nhiều nền tảng và ngày càng tận dụng AI, deepfake. Khi xác thực danh tính được tăng cường, tội phạm có xu hướng khai thác hành vi giao dịch, thiết bị và người dùng. Năm 2025, hệ thống giám sát đã tạm dừng giao dịch khoảng 2,57 nghìn tỷ đồng và cảnh báo khoảng 2,13 triệu khách hàng, cho thấy vai trò của giám sát thời gian thực. Trước các mạng lưới gian lận phức tạp, ngân hàng cần chuyển từ phát hiện giao dịch bất thường sang nhận diện toàn bộ chuỗi hành vi và mối liên hệ phía sau.

Phân tích sâu hơn về bức tranh gian lận toàn cầu và Việt Nam, ông Hà Hải Quang, Giám đốc Tư vấn Rủi ro, KPMG Việt Nam, cho rằng các hình thức gian lận đang ngày càng gắn chặt với công nghệ số và AI.

Gian lận tài chính ngày càng đa dạng, có tổ chức và được công nghệ hóa, với các hình thức như đánh cắp danh tính, giả mạo eKYC, chiếm quyền thiết bị, lừa đảo qua SMS/website và ứng dụng giả, cùng AI, deepfake. Theo đánh giá được dẫn tại tham luận, xu hướng “công nghiệp hóa” gian lận gây thiệt hại ước tính 442 tỷ USD trong năm 2025, trong đó AI là một yếu tố thúc đẩy. Trước diễn biến này, ngân hàng cần chuyển từ phòng chống gian lận bằng các quy tắc cố định sang mô hình quản trị toàn diện, kết hợp AI, phân tích hành vi, nhận diện thiết bị và chấm điểm rủi ro theo thời gian thực.

Xác thực đúng khách hàng chưa đủ để xác định giao dịch an toàn

Theo ông Jonathan Bautista, Giám đốc Giải pháp khu vực châu Á - Thái Bình Dương, xác thực đúng khách hàng chưa đồng nghĩa với giao dịch an toàn. Nếu xác thực danh tính trả lời câu hỏi “đây có đúng là khách hàng hay không?”, quản lý gian lận phải xác định “giao dịch này có thực sự hợp lý hay không?”.

Một giao dịch dù được xác thực thành công vẫn có thể tiềm ẩn rủi ro nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường về thời điểm, thiết bị, người thụ hưởng, giá trị giao dịch hoặc lịch sử hành vi. Chẳng hạn, giao dịch 80 triệu đồng lúc 1 giờ 37 phút sáng từ thiết bị mới, tới người thụ hưởng mới, trong khi mức giao dịch thông thường dưới 10 triệu đồng sẽ cần được đánh giá rủi ro cao hơn, đặc biệt nếu người thụ hưởng có liên hệ với các tài khoản từng bị cảnh báo.

Do đó, phòng, chống gian lận cần vượt ra ngoài lớp xác thực, chuyển sang phân tích hành vi, bối cảnh giao dịch, thiết bị, người thụ hưởng, mối liên hệ giữa các tài khoản và dòng tiền. Ông đề xuất chu trình "KNOW – DETECT – CONNECT – ACT – LEARN": hiểu hành vi chuẩn của khách hàng, phát hiện bất thường, kết nối dữ liệu để nhận diện các mối quan hệ ẩn, phản ứng theo thời gian thực dựa trên mức độ rủi ro và liên tục học hỏi từ dữ liệu thực tế để tối ưu mô hình. Đây là cách tiếp cận giúp ngân hàng không chỉ phát hiện gian lận sau khi xảy ra, mà nhận diện và can thiệp ngay khi rủi ro đang hình thành.

Hiện đại hóa quản lý đơn vị chấp nhận thanh toán

Ở một góc độ khác của hệ sinh thái thanh toán, ông Dulanjana Kumaratunge, Chuyên gia Tư vấn Giải pháp (Pre-Sales) mảng Ngân hàng Số tại BPC, tập trung vào bài toán hiện đại hóa hoạt động thanh toán và quản lý đơn vị chấp nhận thanh toán.

Theo ông, hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đang chịu đồng thời ba sức ép: biên lợi nhuận từ phí giao dịch ngày càng thu hẹp; thế hệ merchant mới đòi hỏi trải nghiệm số nhanh, thuận tiện; trong khi các nền tảng thanh toán ngày càng phân mảnh.

Trong điều kiện đó, mô hình quản lý merchant cần được chuyển từ các hệ thống riêng rẽ sang một nền tảng thống nhất. Một merchant có thể đồng thời sử dụng POS, SoftPOS, thanh toán trực tuyến, payment link, QR và thanh toán tài khoản, nhưng vẫn được quản lý trên một hồ sơ thống nhất về giao dịch, đối soát, rủi ro và hoạt động kinh doanh.

Ứng dụng dành cho merchant đang trở thành điểm tiếp xúc số toàn diện giữa ngân hàng và đơn vị chấp nhận thanh toán, không chỉ hỗ trợ thanh toán mà còn quản lý giao dịch, doanh thu, đối soát và cung cấp các dịch vụ giá trị gia tăng. Khi dữ liệu được tập trung, AI có thể giúp ngân hàng phân tích kinh doanh, đánh giá rủi ro, dự báo nhu cầu và mở rộng bán chéo. Đồng thời, trước sự gia tăng của gian lận công nghệ cao, các tổ chức tài chính cần xây dựng năng lực quản trị gian lận xuyên suốt, kết hợp công nghệ, dữ liệu, con người và quy trình, chuyển từ xử lý sau sự cố sang chủ động nhận diện và ngăn chặn rủi ro ngay trong hành trình giao dịch.

Chuyển từ phòng thủ bị động sang quản trị rủi ro chủ động

Cùng với số hóa, gian lận tài chính đang dịch chuyển từ những thủ đoạn đơn lẻ sang các mạng lưới có tổ chức, khai thác dữ liệu, công nghệ và hành vi người dùng để tấn công vào những điểm yếu trong toàn bộ chuỗi giao dịch. Điều đó đặt ra yêu cầu thay đổi căn bản cách ngân hàng nhìn nhận và quản trị rủi ro: không chỉ xác thực khách hàng, kiểm tra giao dịch hay xử lý khi sự cố đã xảy ra, mà phải nhìn xuyên suốt hành trình để nhận diện những dấu hiệu bất thường ngay từ khi rủi ro mới hình thành.

Trong môi trường giao dịch thời gian thực, khoảng cách giữa một dấu hiệu bất thường và một khoản tiền bị thất thoát có thể chỉ tính bằng giây. Vì vậy, năng lực phòng, chống gian lận không còn được đo bằng việc ngân hàng có bao nhiêu lớp bảo vệ, mà bằng khả năng nhìn thấy rủi ro đủ sớm, hiểu đúng rủi ro và hành động đủ nhanh để chặn thiệt hại trước khi xảy ra. Đây chính là bước chuyển từ phòng thủ bị động sang quản trị rủi ro chủ động trong ngân hàng số.

N.A